-Στο κενό και πρόσφατη προσπάθεια ανακίνησης του θέματος ως ...πολιτική στήριξη-προσφορά του ΠΑΣΟΚ και του Ανδρέα Παπανδρέου κατά την τότε κρίση Ελλάδος- Τουρκίας.
Τον Αύγουστο του 1976, κατά τη διάρκεια ελληνοτουρκικής κρίσης, ο Ανδρέας Παπανδρέου απηύθυνε από την Αλεξανδρούπολη την ιστορική προτροπή για βύθιση του τουρκικού ερευνητικού σκάφους «Χόρα».
Το πλοίο «Χόρα» είχε εισέλθει στο Αιγαίο για σεισμικές έρευνες, προκαλώντας έντονη κλιμάκωση της έντασης και κινητοποίηση των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων για την προάσπιση της υφαλοκρηπίδας.
Η δήλωση του Παπανδρέου λειτούργησε ως μήνυμα αποφασιστικότητας, ενώ η κρίση έληξε ομαλά μετά την αποχώρηση των τουρκικών δυνάμεων από την περιοχή των ερευνών.
Παραμένει έως σήμερα αντικείμενο ιστορικής συζήτησης το αν η επίμαχη δήλωση αποτελούσε προϊόν προσυνεννόησης με τον τότε πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή.
Καθόλου ιστορική και αξιομνημόνευτη, εκείνη η ακραία δήλωση, παρά τις κατά καιρούς προσπάθειες να επενδυθεί με ....πατριωτικά υπερκομματικά, εθνικής προσφοράς κ.α. δεδομένα, δηλαδή εκ των υστέρων επινοήσεις και «μπαλώματα» όπως αυτά που υπήρξαν κατά κατοπινά χρόνια, όπως αποκαλύπτει και πρόσφατη αφήγηση..Μία από αυτές ήταν η φράση του Ανδρέα Παπανδρέου, πριν από ακριβώς 50 χρόνια, η οποία, αν και διατυπώθηκε με ερωτηματική πρόταση, εντούτοις έμεινε στην Ιστορία περίπου ως αυστηρή προστακτική.
Η ακριβής επικριτική δήλωσή του, τη στιγμή που απευθυνόταν σε οπαδούς του στην Αλεξανδρούπολη, έθετε το ερώτημα: «Εφόσον παραβιάζονται τα σύνορά μας, γιατί η κυβέρνηση (σ.σ.: του Κωνσταντίνου Καραμανλή) δεν έδωσε την άμεση ελληνική απάντηση στην τουρκική επιβολή; Γιατί δεν εβύθισε το "Χόρα";». Αλλά, από την πρώτη στιγμή, εξελήφθη από τους πάντες, τελικά, ως μια αναντίρρητη προτροπή: «Βυθίσατε το "Χόρα"». Και έτσι έμεινε στην Ιστορία.
Η κρίση με το «Χόρα» ήταν πρώτο θέμα στις εφημερίδες της εποχής
Μια προτροπή, που στον πληγωμένο και ταπεινωμένο από την εθνική τραγωδία της Κύπρου Ελληνισμό, βρήκε καθολική απήχηση.
Οι Ελληνες ήθελαν με την πρώτη ευκαιρία μια ηχηρή απάντηση στις συνεχιζόμενες τουρκικές προκλήσεις όχι μόνο για λόγους εθνικού γοήτρου και υπερηφάνειας, αλλά και επιβεβαίωσης της στρατιωτικής ισχύος της χώρας, παρά τις δραματικές συνέπειες που λογικά θα είχε ένα «θερμό επεισόδιο» μεταξύ ελληνικών και τουρκικών στρατευμάτων στο Βόρειο Αιγαίο ή ακόμα και τον Εβρο.
Η πρώτη, δύο χρόνια μετά τους «Αττίλα» Ι και ΙΙ, σοβαρή ελληνοτουρκική κρίση έληξε ομαλά, με τη χώρα μας να αντιδρά θετικά και να κερδίζει, έστω και στα σημεία, τις εντυπώσεις διεθνώς.
Μια αυστηρή παραίνεση που, παρά τις θυελλώδεις αντιδράσεις της κυβερνητικής πλευράς για επικίνδυνο για τη χώρα λαϊκιστικό εκτροχιασμό, είναι δεδομένο πως ικανοποίησε τον Κων. Καραμανλή, που αισθάνθηκε ότι είχε ακόμη ένα όπλο στη δύσκολη συγκυρία διαβουλεύσεων με συμμάχους και οργανισμούς για την ψύχραιμη διαχείριση και ομαλή έξοδο από αυτή την κρίση: την αφόρητη εσωτερική πίεση ακόμη και για επιθετικές κινήσεις, άρα οι κινήσεις των τρίτων μερών θα έπρεπε να στοχεύουν πρωτίστως σε υποχωρήσεις της τουρκικής πλευράς.
Tουρκικό γραμματόσημο με το πλοίο «Χόρα»
Ενα βασικό θέμα, πάντως, είναι αν η επίμαχη δήλωση της 8ης Αυγούστου 1976 είχε γίνει σε συνεννόηση των δύο ανδρών, Καραμανλή και Παπανδρέου, απηχώντας μια συμφωνημένη κίνηση από τον αρχηγό της ελάσσονος αντιπολίτευσης, στο πλαίσιο μιας στρατηγικής επιτυχούς αντιμετώπισης της σοβαρής κρίσης με τους γείτονες.
Λογικές συνεννόησης τουλάχιστον, αλλά και περαιτέρω επιδίωξης σύγκλισης και συστράτευσης, που θα έπρεπε να διακρίνουν την πολιτική ηγεσία της χώρας και στις επόμενες δεκαετίες, αλλά αυτό έμελλε να αποτελεί μάλλον την εξαίρεση και όχι τον κανόνα.
Τα γεγονότα
Στην πολυτάραχη πρώτη περίοδο της Μεταπολίτευσης, η κυβέρνηση Καραμανλή, παρά το θριαμβευτικό 54,3% των εκλογών του Νοεμβρίου του 1974, πάσχιζε να αντιμετωπίσει τεράστια προβλήματα, όπως ο εκδημοκρατισμός του κράτους και η θωράκιση της Δημοκρατίας από τους νοσταλγούς του Απριλιανού καθεστώτος, η ανάκαμψη της οικονομίας, η δρομολόγηση της ένταξης στην ΕΟΚ, αλλά και η ψύχραιμη, πλην αποφασιστική αντιμετώπιση των κλιμακούμενων τουρκικών απειλών.
Οι Τούρκοι, πέρα από την εισβολή και κατοχή της Κύπρου, είχαν «ορέξεις» για τα πετρέλαια του Αιγαίου, αμφισβητώντας εν τοις πράγμασι την ελληνική υφαλοκρηπίδα, με πλαστούς χάρτες όπου αγνοούνταν το δικαίωμα των νησιών σε υφαλοκρηπίδα, βάσει της Σύμβασης της Γενεύης.
Ο Κων. Καραμανλής πρότεινε στις αρχές του 1975 στον ομόλογό του Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ την από κοινού προσφυγή Ελλάδας-Τουρκίας στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης για την επίλυση της διαφοράς τους για την υφαλοκρηπίδα. Η Τουρκία αρχικά δέχτηκε, αλλά υπαναχώρησε. Ακολούθησαν πολλοί μήνες σκληρών αντιπαραθέσεων, ωστόσο μόνο σε επίπεδο δηλώσεων.
Η αιφνίδια κλιμάκωση της έντασης ήρθε στις 23 Ιουλίου 1976, όταν το «Χόρα», ένα γερμανικής ναυπήγησης, μετασκευασμένο από πλοίο διάσωσης στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο σε σκάφος διενέργειας σεισμικών ερευνών, αγορασμένο απο την Τουρκία, εξήλθε στο Αιγαίο για την πρώτη του αποστολή, που προέβλεπε σεισμικές έρευνες σε 4 περιοχές: στις εκβολές του Εβρου, μεταξύ Σαμοθράκης και Λήμνου, ανάμεσα σε Ιμβρο και Λήμνο και νοτιοανατολικά της Ιμβρου προς τις τουρκικές ακτές.
Στις τρεις πρώτες, ο κίνδυνος παραβίασης της ελληνικής υφαλοκρηπίδας ήταν οφθαλμοφανής. Το πλοίο προστατευόταν από ναυτικά και αεροπορικά μέσα. Ξένες εφημερίδες, όπως ο «Guardian», εκτιμούσαν ότι η Ελλάδα πιθανότατα θα επιτεθεί πολεμικά στην Τουρκία, αν υπάρξει παραβίαση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.
Ο Κων. Καραμανλής, σε μια δραματική του δήλωση, προειδοποίησε ότι «απειλείται η ειρήνη» και ο Τούρκος πρωθυπουργός απάντησε με απειλή: «Αν εμποδιστεί η έρευνα του "Χόρα", αυτό θα ισοδυναμεί με πειρατεία και θα δοθεί αποφασιστική απάντηση της Τουρκίας».
Το «Χόρα» παραβίασε για πρώτη φορά την ελληνική υφαλοκρηπίδα την Παρασκευή 6 Αυγούστου, βορειοανατολικά της Λέσβου. Η Αθήνα απάντησε με διακοίνωση διαμαρτυρίας στο τουρκικό ΥΠΕΞ, αλλά και ετοιμότητα των Ενόπλων Δυνάμεων. Ο στόλος μετακινήθηκε προς το Βόρειο Αιγαίο, μαχητικά αεροπλάνα μεταστάθμευσαν, ανακλήθηκαν άδειες, ενώ ο Αρχηγός του Στρατού Ιωάννης Ντάβος μετέβη στον Eβρο.
Οι παραβιάσεις συνεχίστηκαν.
Την Κυριακή 8 Αυγούστου ήρθε η επιθετική δήλωση Παπανδρέου από την Αλεξανδρούπολη. Απρόσμενα, το κλίμα φάνηκε να αλλάζει. Το πρωί της επομένης, τμήματα των δύο στόλων αντιπαρατάχτηκαν στην περιοχή γύρω από το «Χόρα». Από την ελληνική πλευρά ρίχτηκαν δυο κόκκινες σημαδούρες, οριοθετώντας τα όρια της ελληνικής υφαλοκρηπίδας. Μετά από ελιγμούς και μετακινήσεις των σκαφών, νωρίς το απόγευμα οι τουρκικές δυνάμεις αποχώρησαν. Η κρίση τελείωσε.
Οι δύο εκδοχές
Η επικρατούσα, βάσει και μαρτυριών, εκδοχή, θέλει τους Καραμανλή και Παπανδρέου να έχουν προσυνεννοηθεί για το περίφημο «βυθίσατε το "Χόρα"». Θα έπρεπε να έχει γίνει αυτό; Φυσικά. Κανείς από τους δύο δεν ήθελε στην πραγματικότητα -τι πιο λογικό άλλωστε- τον πόλεμο. Για να πετύχουν, όμως, την ειρήνη, χωρίς την παραμικρή διακύβευση των εθνικών συμφερόντων, απαιτούνταν μια εμφατική τουρκική υποχώρηση και στο πεδίο και στις εντυπώσεις.
Αυτό προϋπέθετε την ισχυρότερη δυνατή δήλωση αποφασιστικότητας της ελληνικής πλευράς που θα λειτουργούσε με πολλαπλασιαστική ισχύ όχι μόνο απέναντι στην Αγκυρα, αλλά και στο διπλωματικό τερέν. Ο πρωθυπουργός, που είχε και την ευθύνη των χειρισμών, στρατιωτικών και διπλωματικών, και ασφαλώς βρισκόταν υπό ισχυρή πίεση, θα μπορούσε να επιβάλει από καλύτερη θέση τους ελληνικούς όρους στην παρασκηνιακή σκακιέρα, αλλά και σε εκείνη του πεδίου.
Πολλοί διερωτήθηκαν γιατί ο Κων. Καραμανλής επέλεξε ως «συμπαίκτη» στην κίνηση αυτή τον Παπανδρέου και όχι τον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης (ΕΚ-Ν.Δ.) Γεώργιο Μαύρο. Προφανώς, γιατί ήδη τον θεωρούσε ως τον ανερχόμενο πολιτικό της επόμενης μέρας, παρά το ισχνό 13,5% των εκλογών, ο πολιτικός λόγος του ήταν (ακόμα) αιχμηρός, χωρίς γωνίες και στρογγυλοποιήσεις, ενώ τον παρακολουθούσαν με ενδιαφέρον και αρκετοί ξένοι ηγέτες.
Οι δύο άνδρες εξάλλου, παρά τα όσα τους χώριζαν ιδεολογικά και πολιτικά, είχαν αναπτύξει μια θετική προσωπική σχέση αλληλοεκτίμησης και σεβασμού. Αλλωστε με πρόσκληση του Καραμανλή επανήλθε στην Ελλάδα από τις ΗΠΑ ο Παπανδρέου για να αναλάβει την προεδρία του Κέντρου Οικονομικών Ερευνών (νυν ΚΕΠΕ). Ενώ είχαν πάντοτε, όποτε χρειαζόταν, προσωπική επικοινωνία, άλλοτε απευθείας και άλλοτε μέσω επιστήθιων συνεργατών τους, όπως ο Πέτρος Μολυβιάτης και ο Αντώνης Λιβάνης.
Για την όξυνση του Ιουλίου του 1976, ο πρωθυπουργός είχε ενημερώσει εγκαίρως τηλεφωνικά τον αρχηγό του ΠΑΣΟΚ, ενώ ο δεύτερος βρισκόταν σε ταξίδι στο εξωτερικό. Το «καυτό» τριήμερο του Αυγούστου ο Ανδρέας Παπανδρέου βρισκόταν σε περιοδεία στην Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη και το απόγευμα του Σαββάτου 7 Αυγούστου ο Κωνστανίνος Καραμανλής τον αναζήτησε μέσω... της Χωροφυλακής. Δεν υπήρχε άλλο μέσο ή δυνατότητα, καθώς ο ηγέτης του ΠΑΣΟΚ μετακινείτο συνεχώς από πόλη σε πόλη.
Η επικοινωνία επιτεύχθηκε τελικά σε ένα χωριό κοντά στην Καβάλα μέσω του ασυρμάτου του επικεφαλής αστυνομικού της συνοδείας του Α. Παπανδρέου. Δεν υπήρξαν αυτήκοοι μάρτυρες της συνομιλίας. Την επομένη το απόγευμα έγινε η δήλωσή του, που προκάλεσε πανελλήνια, αλλά και εκτός χώρας αίσθηση. Δύο μέρες μετά, ο πρωθυπουργός ενημέρωσε τους πολιτικούς αρχηγούς, με τον Α. Παπανδρέου να επιμένει στην πρότασή του για βύθιση του «Χόρα» αν επαναλάβει την πρόκλησή του.
«Για την προάσπιση της εδαφικής ακεραιότητας και της εθνικής μας ανεξαρτησίας υπαγορεύεται η δυναμική αντιμετώπιση, που μπορούσε να πάρει τις παρακάτω μορφές: παρεμπόδιση της έρευνας, σύλληψη και βύθιση του σκάφους». Και ακόμα πιο προωθημένα: «Αν υπάρχει η δυνατότητα να αποφευχθεί ο πόλεμος, θα αποφευχθεί. Και αν δεν υπάρχει, θα κερδηθεί».
Οσα δήλωσαν για την μόνη αλήθεια Κανελλόπουλος, Μολυβιάτης, Μητσοτάκης.
Η ένταση στα Ελληνοτουρκικά υποχώρησε, αλλά το «Bυθίσατε το "Χόρα"» αποτέλεσε για χρόνια αντικείμενο σφοδρών αντιπαραθέσεων στο εσωτερικό της χώρας. Κορυφαία στελέχη της κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας, βουλευτές κ.ά. συχνά κατηγορούσαν τον Παπανδρέου ότι ήθελε να παρασύρει τον πρωθυπουργό σε πόλεμο με την Τουρκία, για λόγους μικροκομματικής εκμετάλλευσης.
Μετατρέποντας δε συχνά τη φράση του σε «βυθίσατε τη χώρα», προσπαθούσαν να αναδείξουν το μέγεθος του ανεύθυνου λαϊκισμού που υποστήριζαν ότι τον διέκρινε. Τούτο, ωστόσο, δεν εμπόδισε το ΠΑΣΟΚ να διπλασιάσει τα ποσοστά του στις εκλογές του 1977, αγγίζοντας το 25,34% και κατακτώντας τη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Η σκληρή, πατριωτική στάση του στα εθνικά θέματα, με αποκορύφωμα τη θρυλική πια φράση, συνετέλεσε αρκετά σε αυτό.
Ο ίδιος ο Ανδρέας Παπανδρέου σιώπησε για τέσσερα χρόνια. Σε μια αντιπαράθεσή του, όμως, με τον υπουργό Εθνικής Αμυνας Ευάγγελο Αβέρωφ, κατά τη συζήτηση των προγραμματικών δηλώσεων της κυβέρνησης Ράλλη τον Μάιο του 1980, απείλησε με αποκαλύψεις. Ο Αβέρωφ υπεραμύνθηκε της κυβερνητικής πολιτικής για την περιφρούρηση της ελληνικής κυριαρχίας και επιτέθηκε με σφοδρότητα κατά του Παπανδρέου: «Οποιος θέλει παραπάνω, θέλει πολιτική του "Βυθίσατε το Χόρα". Θέλει πολιτική καταρρίψεων. Αυτό δεν θα το κάνουμε εμείς...».
Τότε ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ διευκρίνισε ότι λόγω δέσμευσης και σεβασμού σε κοινές αποφάσεις σε εθνικά θέματα δεν μπορεί να μιλήσει, αλλά προειδοποίησε ότι «αν δεν σταματήσει αυτή η ιστορία, κάποτε θα παραβιάσω τον λόγο μου και θα μιλήσω».
Αμέσως παρενέβη ο πρώην πρωθυπουργός Παναγιώτης Κανελλόπουλος, υπερασπιζόμενος τον Παπανδρέου: «Θα ήθελα να βεβαιώσω τη Βουλή ότι πράγματι ο κύριος πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ προέβη στη διατύπωση των λέξεων εκείνων για ορισμένο εθνικό σκοπό. Με διαβεβαίωσε ο ίδιος τον Αύγουστο του 1976, όταν είχαμε συναντηθεί και τον ερώτησα πώς έφθασε στο σημείο να διατυπώσει μια τέτοια φράση, ότι το έκανε -και βεβαιώθηκα ότι το έκανε- για λόγους εθνικούς».
Πολύ αργότερα, το 2002, στη Βουλή ο Πέτρος Μολυβιάτης, σε μια αντιπαράθεσή του με τον βουλευτή του ΠΑΣΟΚ Αλέκο Ακριβάκη, έδωσε τη δική του εκδοχή για εκείνα τα γεγονότα. Ανέφερε, μεταξύ άλλων, ότι ήταν αυτός που μίλησε πριν από την επίμαχη δήλωση με τον Α. Παπανδρέου και τον ενημέρωσε ότι η χώρα μπαίνει σε κρίση με την Τουρκία. Ο Παπανδρέου τον ρώτησε αν ο πρόεδρος νομίζει ότι πρέπει να εγκαταλείψει την περιοδεία του και να επιστρέψει, με τον Μολυβιάτη να του απαντά ότι είναι θέμα δικό του και όταν αποφασίσει να επιστρέψει, θα τον ενημερώσει πλήρως ο πρωθυπουργός.
«Αυτή ήταν η μόνη επαφή που εγένετο μεταξύ του πρωθυπουργού δι' εμού και του Ανδρέα Παπανδρέου για το επεισόδιο. Το σύνθημα "Bυθίσατε το Χόρα" το είπε ενόσω βρισκόταν στη Θράκη, χωρίς καμία προσυνεννόηση, χωρίς καμία επαφή με τον πρωθυπουργό».
Απρόσμενος, ωστόσο, υποστηρικτής της συγκεκριμένης κίνησης του Α. Παπανδρέου εμφανίστηκε, στην ίδια συζήτηση, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης: «Eχω ζήσει τα γεγονότα και έχω ερευνήσει εκ των υστέρων το θέμα. Το συμπέρασμά μου και η πληροφορία που θεωρώ χρέος μου να καταθέσω είναι η εξής: κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου, κάνοντας τη δήλωση "Βυθίσατε το Χόρα", ενδεχομένως -πολύ πιθανόν, αν θέλετε, σίγουρα- ήθελε με αυτόν τον τρόπο να βοηθήσει εκείνη την ώρα την κυβέρνηση, παίρνοντας μια ακραία θέση, για να αντιμετωπίσει ένα δύσκολο πρόβλημα της εποχής εκείνης», είπε ο τότε επίτιμος πρόεδρος της Ν.Δ., επιβεβαιώνοντας εμμέσως την πιθανότητα προσυνεννόησης κορυφής.
Δύσκολα ο Π. Μολυβιάτης δεν θα γνώριζε μια τέτοια πρωτοβουλία Καραμανλή. Εκείνος, όμως, ουδέποτε επιβεβαίωσε, αλλά ούτε και διέψευσε την ύπαρξη προσυνεννόησης. Διότι η επιβεβαίωσή της θα ακύρωνε μέρος της πραγματικής επιρροής του «Βυθίσατε το "Χόρα"»...