Ισως πρόκειται για εκείνο ακριβώς το σημείο στο οποίο συμπυκνώθηκε –ως πραγματικότητα και ως καταγεγραμμένη εικόνα που κόβει την ανάσα– η αιματηρή επίθεση της δικτατορίας στους εξεγερμένους φοιτητές: η κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου, στην οδό Πατησίων, από την οποία τη νύχτα της 17ης Νοεμβρίου 1973 εισέβαλε το τεθωρακισμένο που είχε εντολή να καταστείλει την εξέγερση.
Αλλά και η ίδια η σιδερένια, τσακισμένη καγκελόπορτα της πύλης, η οποία κείτεται στο προαύλιο του ιδρύματος, μαζί με την εμβληματική χάλκινη κεφαλή που φιλοτέχνησε ο γλύπτης Μέμος Μακρής και είναι τοποθετημένη πλάι της, αποτελούν τεκμήρια της ιστορίας και της μνήμης, που σε κάθε επέτειο πλημμυρίζουν από τα γαρίφαλα και τα στεφάνια απλών ανθρώπων, φορέων και πολιτικών.
Η σιδερένια, τσακισμένη καγκελόπορτα της πύλης, στον προαύλιο χώρο του Πολυτεχνείου. [shutterstock]
Και όμως, κανένα από τα τρία αυτά υλικά αντικείμενα και σύμβολα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας –η κεντρική πύλη της Πατησίων, η γκρεμισμένη σιδερένια καγκελόπορτα, το χάλκινο γλυπτό– δεν είχε μέχρι πρότινος αντιμετωπιστεί ως νεότερο μνημείο, παρότι το ιστορικό συγκρότημα του Πολυτεχνείου έχει στο παρελθόν κηρυχθεί, είτε συνολικά είτε με συμπληρωματικούς τρόπους που αφορούν μεμονωμένα κτίριά του, ιστορικός τόπος και μνημείο. Σε καμία από τις προηγούμενες κηρύξεις δεν είχε συμπεριληφθεί κάποια συγκεκριμένη σχετική αναφορά.
Η τάξη του '76 επέστρεψε στο Πολυτεχνείο
Χθες, λίγες ημέρες πριν από τη φετινή επέτειο της εξέγερσης, το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο και το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού γνωμοδότησαν ομόφωνα, σε κοινή τους συνεδρίαση, υπέρ της διόρθωσης, θα έλεγε κανείς, αυτής της –όχι ακριβώς ασήμαντης και όχι μόνο συμβολικής– παράλειψης: έπειτα από τις εισηγήσεις των αρμόδιων υπηρεσιών, ως νεότερα μνημεία χαρακτηρίζονται τόσο η κεντρική πύλη και το τμήμα της περίφραξης επί της οδού Πατησίων του ιστορικού συγκροτήματος του Πολυτεχνείου όσο και η σιδερένια καγκελόπορτα και το εμβληματικό γλυπτό του Μακρή.
Σύμφωνα με τις εισηγήσεις, στη μεν κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου διαδραματίστηκαν γεγονότα υψίστης ιστορικής σημασίας που έχουν διαμορφώσει την πολιτική ιστορία και το πολίτευμα του τόπου, ενώ τα υπολείμματα της σιδερένιας καγκελόπορτας και το γλυπτό του Μακρή που εκτίθενται στο προαύλιο χαρακτηρίζονται μνημεία λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής αξίας τους ως συμβόλων της αντίστασης των φοιτητών κατά της δικτατορίας των συνταγματαρχών.
Τόσο η κεντρική πύλη και το τμήμα της περίφραξης επί της οδού Πατησίων, όσο και η σιδερένια καγκελόπορτα και το εμβληματικό γλυπτό του Μακρή είναι σύμβολα της Ιστορίας.
Οπως υπενθυμίστηκε μάλιστα, παρότι οι φοιτητές αποτελούσαν την καρδιά της, στην εξέγερση του Πολυτεχνείου συμμετείχαν επίσης πολίτες, αγρότες κ.ά., κάτι που δείχνει το εύρος της αντιπαράθεσης με τη δικτατορία των συνταγματαρχών, η οποία έφτασε να επιστρατεύσει τεθωρακισμένα για την καταστολή της εξέγερσης.
Και ενώ δεν χρειάστηκαν περαιτέρω αναλύσεις για το σκεπτικό της κήρυξης, η μέχρι πρότινος έλλειψή της και η απουσία ειδικών αναφορών (π.χ. στην πύλη) από χαρακτηρισμούς των κτιρίων του Πολυτεχνείου που είχαν αποφασιστεί στο παρελθόν προκάλεσαν απορία στα μέλη των συμβουλίων. Οι αρμόδιες υπηρεσίες ανέφεραν ότι επρόκειτο όντως για «παράλειψη» των προηγούμενων ετών, η οποία είναι σημαντικό να αντιμετωπιστεί με τις μεμονωμένες κηρύξεις που εγκρίθηκαν.
Το σκεπτικό
Εξηγήθηκε επίσης ότι η σιδερένια καγκελόπορτα που αυτή τη στιγμή στέκει στην κεντρική πύλη της Πατησίων αποτελεί προφανώς ανακατασκευή όμοια με την παλιά, ωστόσο η απουσία αυθεντικού υλικού δεν δημιουργεί πρόβλημα, μεταξύ άλλων γιατί οι δύο πλαϊνές σιδερένιες καγκελόπορτες του Πολυτεχνείου, που πλαισιώνουν την κεντρική, δεν καταστράφηκαν από το τεθωρακισμένο το 1973. Ουσιαστικά λοιπόν, εξήγησαν οι αρμόδιες υπηρεσίες, στο κομμάτι της Πατησίων κηρύσσεται ως μνημείο η «θέση» της κεντρικής πύλης του Πολυτεχνείου.
Πολυτεχνείο: Κυκλοφοριακές ρυθμίσεις στην Αθήνα από 15 έως 18 Νοεμβρίου
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στο χάλκινο, σφυρήλατο γλυπτό του Μέμου Μακρή, το οποίο ο γλύπτης φιλοτέχνησε στη δεκαετία του 1950, όσο ζούσε ως πολιτικός εξόριστος στην Ουγγαρία, αντλώντας έμπνευση από παλαιότερη προτομή που είχε δημιουργήσει ο ίδιος για τον φίλο του και ιστορικό Νίκο Σβορώνο. Ο Μακρής δώρισε στο Πολυτεχνείο το γλυπτό, το οποίο τοποθετήθηκε στο προαύλιο του ιδρύματος τον Νοέμβριο του 1979. Το έργο έχει τίτλο «Προς τιμήν των πεσόντων».