Την παραμονή της επίσημης επίσκεψης του Κινέζου προέδρου Σι Τζινπίνγκ στο Κάιρο τον περασμένο μήνα, οι δημοτικές αρχές της πόλης έσπευσαν να απομακρύνουν από το οπτικό πεδίο του υψηλού προσκεκλημένου τοιχογραφία μήκους 66 μέτρων.
Η τοιχογραφία απεικόνιζε τον Φαραώ Τουταγχαμών και τη βασίλισσα Νεφερτίτη και ήταν μία από τις 40 που είχαν ανατεθεί με στόχο τον καλλωπισμό της πόλης ενόψει της άφιξης του Σι. Το έργο δημιουργήθηκε στην πλατεία Ταχρίρ υπό την καθοδήγηση της οργάνωσης νέων, Rasmet Basma.
Ωστόσο, προκάλεσε έντονες αντιδράσεις επειδή οι δύο ιστορικές μορφές απεικονίζονταν με σκούρο δέρμα. Το γεγονός πυροδότησε την οργή Αιγυπτίων που θεώρησαν ότι το έργο αναβίωνε αφροκεντρικές απόψεις σχετικά με την καταγωγή των Φαραώ. Η τοιχογραφία καλύφθηκε με μία στρώση μπογιάς λίγες μόλις ώρες πριν από την άφιξη του Σι.
Πώς γεννήθηκε ο μύθος για την κατάρα των φαραώ
«Αναγνωρίζουμε το λάθος μας»
Ο Αχμέντ Μούσα, 22 ετών, ιδρυτής της Rasmet Basma, παραδέχθηκε ότι οι αρχές του Καΐρου ζήτησαν από την οργάνωση να καλύψει το έργο της, το οποίο είχε ολοκληρωθεί μέσα σε μόλις πέντε ημέρες, στα τέλη Αυγούστου.
Η οργάνωση χρησιμοποίησε, σύμφωνα με τον Guardian, το πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης ChatGPT για να δημιουργήσει τα σχέδια, τα οποία στη συνέχεια ζωγράφισαν στον τοίχο οι εθελοντές.
Ο Μούσα δήλωσε ότι ο αντιπεριφερειάρχης του Καΐρου και ο επικεφαλής της περιοχής είχαν επισκεφθεί επανειλημμένα το σημείο κατά τη διάρκεια της δημιουργίας του έργου και είχαν εντυπωσιαστεί από τις τοιχογραφίες, έως ότου άρχισαν να πληθαίνουν οι αντιδράσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
«Χρησιμοποιήσαμε χρυσοχάλκινη απόχρωση, η οποία δημιουργούσε ένα είδος σκιάς στα πρόσωπα τη νύχτα, με αποτέλεσμα να φαίνονται πιο σκούρα», δήλωσε ο Μούσα.
«Αναγνωρίζουμε το λάθος μας που δεν συμβουλευτήκαμε ειδικούς στην αρχαιολογία και την τέχνη», πρόσθεσε.
Αίγυπτος: Εντοπίστηκε τάφος φαραώ, ο πρώτος εδώ και 100 χρόνια
Αφροκεντρισμός και ΑΙ
Ο αφροκεντρισμός είναι πολιτικό κίνημα που υποστηρίζει ότι ο αρχαίος αιγυπτιακός πολιτισμός είχε μαύρη αφρικανική καταγωγή και πληθυσμιακή βάση.
Ο Ζάχι Χαουάς, πρώην υπουργός Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, δήλωσε ότι δεν θα έπρεπε να έχει επιτραπεί σε εθελοντές να δημιουργήσουν ένα τέτοιο έργο σε έναν τόσο σημαντικό χώρο της πόλης, όπως η πλατεία Ταχρίρ, χωρίς την επίβλεψη ειδικών. Πρόσθεσε ότι η δημόσια κατακραυγή ήταν δικαιολογημένη.
«Οι ισχυρισμοί που συνδέουν τον αρχαίο αιγυπτιακό πολιτισμό με την υποσαχάρια Αφρική είναι ανόητοι», πρόσθεσε ο Χαουάς.
«Οι παραστάσεις σε ναούς της ύστερης περιόδου δείχνουν Αιγύπτιους βασιλείς δίπλα σε αιχμαλώτους από περιοχές της Αφρικής, της Λιβύης, της Συρίας και της Παλαιστίνης, με τον βασιλιά να μην απεικονίζεται με σκούρο δέρμα», ανέφερε.
Η τοιχογραφία αναζωπύρωσε τη συζήτηση για την απόχρωση του δέρματος των αρχαίων Αιγυπτίων. Πρόκειται για το πιο πρόσφατο επεισόδιο σε μια μακροχρόνια διαμάχη γύρω από το ζήτημα.
Το 2023, ντοκιμαντέρ του Netflix προκάλεσε συζητήσεις μετά την επιλογή μαύρης ηθοποιού για τον ρόλο της Κλεοπάτρας. Αντίστοιχη αντιπαράθεση σημειώθηκε τον Ιούνιο του 2024, όταν, σύμφωνα με πληροφορίες, ξεναγός παρουσίασε αφροκεντρική οπτική της αιγυπτιακής ιστορίας στο Αιγυπτιακό Μουσείο του Καΐρου.
Η Μόνικα Χάνα, αιγυπτιολόγος στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο του Καΐρου, χαρακτήρισε τους αφροκεντρικούς ισχυρισμούς ως «ψευδοεπιστημονικούς». Οπως είπε, η αιγυπτιακή κοινωνία ήταν ανέκαθεν εθνοτικά ποικιλόμορφη, από τις κοινότητες των Νουβίων στον νότο έως τους πληθυσμούς με μεσογειακή καταγωγή στον βορρά.
«Οι Αιγύπτιοι δεν είχαν ποτέ όλοι το ίδιο χρώμα δέρματος», είπε. «Δεν είμαστε ούτε κατάλευκοι ούτε στο χρώμα της κρέμας», πρόσθεσε.
Ο Ουαλίντ Μαχμούντ, ερευνητής τεχνητής νοημοσύνης και ειδικός στην αφρικανική ανθρωπολογία, δήλωσε ότι εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης όπως το ChatGPT αντανακλούν τις πληροφορίες που διαδίδονται ευρύτερα στο διαδίκτυο και όχι κατ' ανάγκη ό,τι είναι ιστορικά και επιστημονικά ακριβές.
Τα εργαλεία αυτά έχουν αναπτυχθεί από εταιρείες στις ΗΠΑ και την Ευρώπη, σημείωσε, και το περιεχόμενο που παράγουν μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο οι συγκεκριμένες κοινωνίες αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους.
«Γι' αυτό δεν πρέπει ποτέ να αποδεχόμαστε άκριτα όσα παράγει, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για πολιτιστική ταυτότητα και κληρονομιά», δήλωσε ο Μαχμούντ.
Ο Μουστάφα Εΐσα, κριτικός τέχνης, δήλωσε ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα πρέπει να παραμένει εργαλείο και όχι να λειτουργεί ως αυτόνομος παράγοντας λήψης αποφάσεων.