Η Αν Κάρσον συμπεριλαμβανόταν συχνά τα τελευταία χρόνια στην άτυπη λίστα προγνωστικών για το Νομπέλ Λογοτεχνίας. Σύμφωνα με την ανακοίνωση της Σουηδικής Ακαδημίας, το βραβείο τής απονεμήθηκε «για το τολμηρό και ευρηματικό έργο της, το οποίο, μέσα από έναν παιγνιώδη διάλογο με την κλασική παράδοση, έχει δημιουργήσει νέες μορφές για τη σύγχρονη λογοτεχνία».
Μπορεί η ποίηση να είναι υβριδική; Να γράφεται και την ίδια στιγμή να υπονομεύει τη φύση της; Εχει το δικαίωμα μια σύγχρονη ποιήτρια να παραλάβει τον μύθο του Ηρακλή και να παραδώσει μια ιστορία ενηλικίωσης για τον ρέμπελο εραστή του Γηρυόνη; Η βράβευση της 76χρονης Καναδής Αν Κάρσον με το Νομπέλ Λογοτεχνίας έδωσε απαντήσεις –για όποιον ενδιαφέρεται– και μάλιστα στους χαλεπούς καιρούς που στοιχειώνουν τους ποιητές και τις ποιήτριες ήδη από την εποχή του Χέλντερλιν.
Ο Ηρακλής από την «Αυτοβιογραφία του κόκκινου» είναι μόνο μία από τις μορφές της μυθολογίας και της Ιστορίας που χάνουν την ταυτότητά τους για να «αναγεννηθούν» ποιητικά στο μεταμοντέρνο εργαστήρι της Αν Κάρσον. Εκεί όπου συνυπάρχουν η παράδοση και ο δυτικός Κανόνας, οι πειραματισμοί και ο ατίθασος μοντερνισμός. Τα σπαράγματα αρχαίων λυρικών και οι εικόνες από ηφαίστεια (η αγαπημένη της κατηγορία στα τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ). Αλλά και η Σαπφώ, τα ποιήματα της οποίας έχει μεταφράσει το 2002, το «Βιβλίο του Ησαΐα» (στο αμετάφραστο «Glass, irony & God» του 1992), η Βιρτζίνια Γουλφ, ο Θουκυδίδης και ο Βαν Γκογκ: «Οταν κοίταζε τον κόσμο, έβλεπε τα καρφιά που προσκολλούσαν χρώματα στα πράγματα και είδε ότι τα καρφιά πονούσαν», γράφει για τον τελευταίο στο «Λίγα λόγια».
Πνευματική συγγένεια
Η Καναδή δημιουργός, το όνομα της οποίας έμπαινε συχνά τα τελευταία χρόνια στην άτυπη λίστα προγνωστικών για το Νομπέλ, διδάσκει Κλασική Φιλολογία και Συγκριτική Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης έχοντας μεταφράσει εννέα αρχαίες τραγωδίες από το 2001. Η προτίμησή της μάλιστα για τον Ευριπίδη δηλώνει και μια πνευματική συγγένεια με τον υπονομευτή και ταυτόχρονα ανανεωτή του είδους.
Ξεκινώντας, λοιπόν, με τη σοφόκλεια «Ηλέκτρα», συνέχισε το 2006 με τον «Ηρακλή», την «Εκάβη», τον «Ιππόλυτο» και την «Αλκηστη» (σε εκείνη τη δική της διασκευή, παρεμπιπτόντως, είδαμε την ομότιτλη παράσταση του Γιόχαν Σίμονς στην Επίδαυρο το 2022). Ακολούθησε το 2009 η συρραφή της «Ορέστειας» με τον «Αγαμέμνονα» του Αισχύλου, την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή και τον «Ορέστη» του Ευριπίδη. Στον τρίτο των τραγικών θα επανερχόταν τελικά με την «Ιφιγένεια εν Ταύροις» (2014) και τις «Βάκχες» (2015).
Στην Αν Κάρσον το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2026
Η «Αντιγόνη» είναι μία κατηγορία από μόνη της. Το 2012 κυκλοφόρησε την επανερμηνεία με τίτλο «Antigonick», την οποία οι κριτικοί χαρακτήρισαν –τι άλλο;– «ανατρεπτική». Η Κάρσον προλόγιζε έκτοτε την ομότιτλη παράσταση στα κατά καιρούς φεστιβάλ λογοτεχνίας διαβάζοντας ένα κείμενο όπου η τραγωδία του Σοφοκλή συνδυαζόταν με έργα φιλοσοφικά (Χέγκελ), ψυχαναλυτικά (Λακάν), θεατρικά (Μπέκετ) και ποιητικά (Ασμπερι).
Η άντληση υλικών προς κατεδάφιση από την αρχαία ελληνική γραμματεία δεν σταμάτησε εκεί: οι «Τρωάδες», και πάλι του Ευριπίδη, γέννησαν το ομότιτλο κόμικ από κοινού με την εικονογράφο Ροζάνα Μπρούνο («Trojan women, a comic», εκδ. New Directions), ενώ το 2021 ήταν η σειρά του αγαπημένου της «Ηρακλή» με το «H of H playbook».
Στο μεταμοντέρνο εργαστήρι της Κάρσον, μυθολογικές και ιστο- ρικές μορφές «αναγεννώνται» ποιητικά, η παράδοση συνυπάρχει με τον δυτικό Κανόνα και τα διαφορετικά είδη αναμειγνύονται.
Μια αναδημιουργία του μύθου, με τον αρχαίο ήρωα να επιστρέφει από το μέτωπο ως βετεράνος πολέμου, να παθαίνει αμόκ μέσα σε ένα τροχόσπιτο και να δολοφονεί την οικογένειά του. Μια έμμεση κριτική, με άλλα λόγια, στην αμερικανική αυτοκρατορία, στον σύγχρονο μύθο του στρατιώτη-ήρωα και στο τραύμα. Τρία χρόνια αργότερα θα δημοσιοποιούσε το δικό της –τη διάγνωση με τη νόσο Πάρκινσον– με ένα καταλυτικό κείμενο στο «London Review of Books».
Οπτική εντύπωση
Στα περισσότερα έργα της η μείξη των διαφορετικών ειδών δηλώνεται ακόμη και ως οπτική εντύπωση. Εδώ ξεχωρίζει το «Nox» (New Directions, 2010): ένα χειροποίητο λεύκωμα για τον θάνατο του ναρκομανούς αδελφού της, το οποίο ξεδιπλώνεται σαν ακορντεόν μέσα από ένα κουτί. Αλλά και στο «Red doc» του 2013 (Alfred Knopf) δίπλα στον τίτλο υπάρχει το αριθμητικό σύμβολο που σημαίνει «μεγαλύτερο από». Το είχε πατήσει κατά λάθος η ίδια στον υπολογιστή όταν πληκτρολογούσε το χειρόγραφό της και τελικά το κράτησε.
Ηταν σαν να έλεγε στους αναγνώστες ότι η ποίηση γεννιέται και από το λάθος ή την τυχαιότητα· από το «ξεχαρβάλωμα» των κανόνων, την παιγνιώδη ελευθερία και το χιούμορ. Είναι κάτι που αναγνωρίζεται και στο σκεπτικό της Σουηδικής Ακαδημίας επιβεβαιώνοντας μια τάση των τελευταίων ετών: να βραβεύονται, δηλαδή, δημιουργοί με ιδιοσυγκρασιακή «φωνή» και όχι απαραιτήτως δημοφιλείς ή ευπώλητοι (να η διαφορά της Κάρσον από την επίσης Καναδή Μάργκαρετ Ατγουντ, για παράδειγμα). Το βραβείο απονέμεται, λοιπόν, στην 76χρονη συγγραφέα «για το τολμηρό και ευρηματικό έργο της, το οποίο, μέσα από έναν παιγνιώδη διάλογο με την κλασική παράδοση, έχει δημιουργήσει νέες μορφές για τη σύγχρονη λογοτεχνία».
«Μια ζεν παρουσία»
Ο βασικός μεταφραστής των βιβλίων της, Χάρης Βλαβιανός, διατηρεί μαζί της φιλική σχέση εδώ και δεκαετίες, έχοντας μάλιστα φιλοξενήσει τη συγγραφέα στην Τήνο το καλοκαίρι του 2010. «Η εικόνα που είχα ήταν μιας ζεν παρουσίας μέσα στο σπίτι, αν μπορώ να το θέσω με αυτό τον τρόπο. Αφηνε πάντα τακτοποιημένο το δωμάτιο χωρίς να ενοχλεί. Και μπορούσαμε να μιλήσουμε για τα πάντα. Είναι μια εικόνα που ταιριάζει με την ποίησή της: έργο μεγάλου στοχαστικού βάθους, θεματικού εύρους και ρηξικέλευθων πειραματισμών. Μία από τις πιο δυναμικές και συναρπαστικές προτάσεις της μεταμοντέρνας ποίησης».
Στα ελληνικά μπορεί κανείς να ανακαλύψει την Αν Κάρσον μέσα από τα τρία βιβλία που έχουν μεταφραστεί στον Πατάκη: την ποιητική συλλογή «Λίγα λόγια» (δίγλωσσο, εισαγωγή – μετάφραση: Χ. Βλαβιανός, 2013), την «Ομορφιά του συζύγου», μυθοπλαστικό δοκίμιο σε 29 τάνγκο (μετάφραση: Ευτυχία Παναγιώτου, Δημήτρης Αθηνάκης, 2023), καθώς και την «Αυτοβιογραφία του κόκκινου» (μετάφραση: Χ. Βλαβιανός, 2026).
Μέχρι το τέλος του χρόνου αναμένεται από τις ίδιες εκδόσεις το «Αντρες σε ώρες εκτός χρόνου» σε μετάφραση Χ. Βλαβιανού, όπου η αρχαιοελληνική και ρωμαϊκή παράδοση συναντούν τη σύγχρονη λογοτεχνία. Από το «Δώμα», εξάλλου, κυκλοφορεί το «Ερως ο γλυκόπικρος» (2019, σε μετάφραση Ανδρονίκης Μελετλίδου).