Τηρουμένων των αναλογιών, ένα παρόμοιο ερώτημα είχε θέσει και ο ιστορικός Αρριανός –στον 2ο αιώνα μ.Χ.– «προλογίζοντας» το γνωστότερο σήμερα έργο του, «Αλεξάνδρου Ανάβασις».
Και το ίδιο αναρωτιόταν πολύ πιο πρόσφατα, σε άρθρο του στους Times του Λονδίνου, ο Βρετανός Εντμουντ Ρίτσαρντσον, καθηγητής Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Ντάραμ, προτού αναλύσει τη δική του επιλογή να μελετήσει τον βίο του Μεγάλου Αλεξάνδρου και να ολοκληρώσει –παρά τις ερευνητικές προκλήσεις και τα προβλήματα υγείας– μια βιογραφία του Μακεδόνα στρατηλάτη με τίτλο «Alexander: God, King, Man», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Bloomsbury και τιμήθηκε με το βραβείο Baillie Gifford.
Η έρευνα του Βρετανού καθηγητή περιελάμβανε τη μετάφραση ιστορικών πηγών από δώδεκα αρχαίες γλώσσες και την ανασύνθεση λεπτομερειών από τις εκστρατείες του Αλεξάνδρου.
«Η ιστορία του Αλεξάνδρου μπορεί να είναι πασίγνωστη, αλλά ποιος ήταν πραγματικά; Με το πέρασμα των αιώνων, ο άνθρωπος χάθηκε πίσω από τον θρύλο», έλεγε ο Ρίτσαρντσον, υπενθυμίζοντας ότι σε μεσαιωνικά χειρόγραφα και αιθιοπικές αφηγήσεις ο Αλέξανδρος έχει φθάσει μέχρι και να καταδυθεί στον πυθμένα της θάλασσας ή να πολεμήσει με ρομπότ.
Το βιβλίο του, σύμφωνα με τον Guardian, αφηγείται την ιστορία του Αλεξάνδρου με μια γλώσσα «εντυπωσιακή και ιλιγγιώδη». Κατανοητή επιλογή, εφόσον πρόκειται για μια ιστορία «αμείλικτης φιλοδοξίας» ή «ανυπομονησίας που οδηγεί στην απερισκεψία», για μια ιστορία «κρίσεων ταυτότητας και ιδεασμών μεγαλείου», όπως σημειώνει η βρετανική εφημερίδα, η οποία περιγράφει τον κατά Ρίτσαρντσον Αλέξανδρο ως έναν άνθρωπο που εξαπέλυσε «βία σε κλίμακα πρωτοφανή μέχρι τότε».
Οσο για την απάντηση στο ερώτημα περί της αναγκαιότητας ακόμη μίας αφήγησης, αρκετές κριτικές, όπως των Financial Times, υπογραμμίζουν ότι η έρευνα του πολύγλωσσου Ρίτσαρντσον περιελάμβανε τη μετάφραση ιστορικών πηγών από δώδεκα αρχαίες γλώσσες (αραμαϊκά, βαβυλωνιακά, αιγυπτιακά, σανσκριτικά κ.λπ.), καθώς και την αξιοποίηση τεχνικών προσομοίωσης σε υπολογιστή για την ανασύνθεση λεπτομερειών των εκστρατειών του Αλεξάνδρου, όπως η εικόνα του έναστρου ουρανού τη νύχτα μιας συγκεκριμένης μάχης ή οι ποσότητες τροφίμων και νερού που χρειάζονταν τα στρατεύματά του.
Ο Εντμουντ Ρίτσαρντσον με το βιβλίο του «Alexander: God, King, Man». [David Parry / Baillie Gifford Prize for Nonfiction via A.P.]
«Εχεις την αίσθηση ότι βρίσκεσαι εκεί, στο πεδίο της μάχης. Πρόκειται για ιστορία μεγάλων διαστάσεων, με μια αφήγηση που σε κάνει να γυρίζεις αδιάκοπα τις σελίδες, ένα συναρπαστικό, κινηματογραφικό στόρι από τον αρχαίο κόσμο, που συνδυάζει με μαεστρία ένα εντυπωσιακό εύρος ερευνητικού υλικού, με μια εξαιρετική λογοτεχνική δεξιοτεχνία. Είναι μια βιογραφία της εποχής μας», δήλωσε η δημοσιογράφος Κίρστι Λανγκ, πρόεδρος της κριτικής επιτροπής του βραβείου Baillie Gifford, με το οποίο τιμήθηκε προχθές το «Alexander: God, King, Man».
Το βραβείο συνοδεύεται από έπαθλο 50.000 λιρών Αγγλίας, αυτό όμως δεν είναι το μόνο εντυπωσιακό κομμάτι της διάκρισης: θεσπισμένο το 1999, το Baillie Gifford ξεχωρίζει κάθε χρόνο αγγλόφωνα βιβλία από τις κατηγορίες της ιστορίας, της πολιτικής, της επιστήμης, του αθλητισμού, της βιογραφίας, των τεχνών κ.ά. Η βιογραφία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ωστόσο, από τον Βρετανό καθηγητή έγινε το πρώτο έργο αρχαίας ιστορίας που τιμάται με τη διάκριση.
Το «Alexander: God, King, Man» θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά το 2027, από τις εκδόσεις Utopia, σε μετάφραση Κατερίνας Σχινά. Και αν ο τίτλος του μοιάζει να συμπυκνώνει τις διακυμάνσεις μιας καθοδικής πορείας –πρώτα «Αλέξανδρος», αργότερα «θεός», «βασιλιάς» και τελικά «άνθρωπος»–, το περιεχόμενο φαίνεται κάπως πιο περίπλοκο, τουλάχιστον με βάση τα λεγόμενα του Ρίτσαρντσον.
«Οσο ζούσε, κανείς δεν τον αποκαλούσε Μέγα Αλέξανδρο. Κανείς δεν πίστευε ότι θα κατακτούσε τον κόσμο. Ηταν ο γιος του πατέρα του, που δεν ανταποκρινόταν πλήρως στις προσδοκίες, ακόμη κι όταν ανέβηκε στον θρόνο. Ηταν ένας περιφερειακός παίκτης, όχι ο πρωταγωνιστής των εξελίξεων. Και τότε αρχίζει να κάνει όλα αυτά τα εκπληκτικά πράγματα», δήλωσε ο καθηγητής στο Associated Press μετά τη βράβευσή του.
«Εκπληκτικά πράγματα»
Στο άρθρο του στους Times, πάντως, σημείωσε ότι ο Αλέξανδρος ξεκίνησε «ίσως τη μεγαλύτερη στρατιωτική εκστρατεία στην Ιστορία», τελικά όμως «ο βασιλιάς έγινε ήρωας, ο ήρωας έγινε θεός και ο θεός πέθανε συντετριμμένος στη Βαβυλώνα, σε ηλικία 32 ετών, έχοντας πρώτα αρρωστήσει». Μάλλον λοιπόν στη ζυγαριά πρέπει να μετρήσουν και εκείνα τα «εκπληκτικά πράγματα», όπως το γεγονός ότι η στρατιωτική εκστρατεία του Αλεξάνδρου «μεταμόρφωσε την πραγματικότητα πιο βαθιά από σχεδόν οποιοδήποτε άλλο γεγονός στην ανθρώπινη Ιστορία». Δηλαδή;
«Συνέδεσε μεταξύ τους περιοχές του κόσμου με τρόπους αδιανόητους μέχρι τότε», είπε ο καθηγητής στο A.P. «Οδήγησε σε μια πραγματική πλημμυρίδα γνώσεων, αντιλήψεων και ιδεών, θρησκευτικών πεποιθήσεων, επιστημονικών γνώσεων, αστρονομίας και τέχνης, η οποία διέσχιζε αποστάσεις από τη Βαβυλώνα έως την Ελλάδα, από την Ελλάδα έως το σημερινό Αφγανιστάν και από την Αίγυπτο έως την Ιταλία».