Και όχι μόνο ο σκύλος. Μια διεθνής μελέτη, με επικεφαλής ερευνητές του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, καταγράφει για πρώτη φορά τις αναπάντεχες φιλίες πρωτευόντων με άλλα είδη που κανένας δεν θα φανταζόταν, όπως τα ελάφια, οι σκίουροι, τα ποντίκια ή οι χοίροι.
Η μελέτη αυτή, που δημοσιεύθηκε προσφάτως στο επιστημονικό περιοδικό «Primates», ρίχνει φως και στην ανθρώπινη ανάγκη για ζώα συντροφιάς, μαρτυρώντας ότι τα συμπεριφορικά «θεμέλια» της δικής μας σχέσης με ζώα που μετατρέπονται σε μέλη της οικογένειάς μας είναι εξελικτικώς πολύ πιο βαθιά από ό,τι πιστεύαμε.
Οι ασυνήθιστες παρατηρήσεις
Οπως εξήγησε στο ΒΗΜΑ-Science o επικεφαλής της μελέτης, αναπληρωτής καθηγητής Εξελικτικής Ανθρωπολογίας στο Ινστιτούτο Επιστημών του Ανθρώπου του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Σίριλ Γκρούτερ, η ιδέα για τη διεξαγωγή αυτής της μελέτης, η οποία ήταν ουσιαστικώς μια ανασκόπηση όλων των υπαρχόντων στοιχείων για το θέμα, γεννήθηκε μέσα από κάποιες παρατηρήσεις της ίδιας, οι οποίες ήταν «ασυνήθιστες», όπως είπε.
«Είδα αρχικά σε έναν ζωολογικό κήπο έναν γίββωνα (οικογένεια Hylobatidae) να κρατά και να χαϊδεύει ένα ποντίκι που είχε τρυπώσει στο κλουβί του και μετά έναν νεαρό ρινοπίθηκο (γένος Rhinopithecus) να παίζει επανειλημμένα με χοίρους στην Κίνα. Αρχισα έτσι να ψάχνω την επιστημονική βιβλιογραφία και ανακάλυψα πολλές παρόμοιες αναφορές, οι οποίες ήταν όμως διασκορπισμένες σε ένα εύρος δεκαετιών και κανένας ποτέ δεν τις είχε συγκεντρώσει. Αυτό έκανε τόσο εμένα όσο και την ομάδα μου να αναρωτηθούμε αν πρόκειται για μεμονωμένα περιστατικά ή αν αντικατοπτρίζουν ένα ευρύτερο μοτίβο της συμπεριφοράς των πρωτευόντων».
Οποιος ψάχνει βρίσκει και έτσι οι ερευνητές συνδύασαν στοιχεία τόσο από την επιστημονική βιβλιογραφία (303 περιπτώσεις) όσο και από τα ΜΜΕ (58 περιπτώσεις), αλλά και μέσα από συνεντεύξεις με πρωτευοντολόγους (66 περιπτώσεις), προκειμένου να συνθέσουν την πιο αναλυτική ως σήμερα ανασκόπηση της κοινωνικής συμπεριφοράς των πρωτευόντων σε ό,τι αφορά την αλληλεπίδρασή τους με άλλα είδη.
Συνολικά συνελέγησαν καταγραφές που αφορούσαν 427 περιπτώσεις φιλικών επαφών μεταξύ 88 διαφορετικών ειδών πρωτευόντων και 127 ειδών-«συντρόφων», εκ των οποίων 55 ήταν μη πρωτεύοντα είδη. Οι καταγραφές αυτές αποκάλυψαν έναν ολόκληρο καινούργιο, άγνωστο μέχρι σήμερα στην επιστήμη, κόσμο, στον οποίο μαϊμούδες και πίθηκοι συχνά παίζουν με άλλα (αναπάντεχα) είδη, τα περιποιούνται, τα κρατούν, τα κουβαλούν και σε κάποιες περιπτώσεις ακόμη και τα υιοθετούν.
Τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα
Μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα που εντόπισαν οι ερευνητές αφορούσαν αρκτοειδείς μακάκους (Macaca arctoides) οι οποίοι περιποιούνταν το τρίχωμα αδέσποτων σκύλων στην Ταϊλάνδη, φουντωτούς γκρίζους πιθήκους λανγκούρ (Semnopithecus priam) που χάιδευαν απαλά γιγάντιους σκίουρους στη Σρι Λάνκα, νεαρούς ασπρόμαυρους ρινοπίθηκους που έπαιζαν με χοίρους στην Κίνα, αλλά και λεμούριους με δακτυλιοειδή ουρά (Lemur catta) που καλλώπιζαν λεμούριους των μπαμπού (γένος Prolemur). Κατεγράφη και μια απίστευτη περίπτωση στη Βραζιλία το 2006, στην οποία καπουτσίνοι (οικογένεια Cebidae) υιοθέτησαν ένα μωρό μαρμοσέτ (οικογένεια Callitrichidae) και το φρόντιζαν επί πολλούς μήνες.
Ο καθηγητής στέκεται σε μερικά ακόμη παραδείγματα που του κέντρισαν το ενδιαφέρον: «Υπάρχουν πολλές καταγραφές σχετικά με ιαπωνικούς μακάκους (Macaca fuscata) οι οποίοι όχι μόνο περιποιούνται ελάφια σίκα (Cervus nippon) σε τακτική βάση, αλλά συχνά τα καβαλούν για να πάνε βόλτα! Αλλα αξιοσημείωτα παραδείγματα αφορούν έναν ορεινό γορίλα (γένος Gorilla) ο οποίος νανουρίζει ένα μωρό γαλάγο (μικρό, νυκτόβιο αφρικανικό πρωτεύον θηλαστικό με μεγάλα μάτια, οικογένεια Galagidae), αλλά και μπονόμπο (Pan paniscus) που κρατούν τρυφερά μαγκούστες (μικρά σαρκοφάγα θηλαστικά, οικογένεια Herpestidae)».
Παιχνίδι αλλά και καλλωπισμός
Ποιες ήταν όμως οι κύριες μορφές αλληλεπίδρασης των πρωτευόντων με άλλα είδη; Με βάση την ανάλυση, τα σκήπτρα κρατούσε το παιχνίδι (139 περιπτώσεις), με την περιποίηση του τριχώματος, η οποία, σημειωτέον, αποτελεί μια από τις κύριες κοινωνικές συμπεριφορές των πρωτευόντων (136 περιπτώσεις), να ακολουθεί. Τα νεαρά σε ηλικία άτομα ήταν πολύ πιο πιθανό να παίζουν με άτομα άλλων ειδών, ενώ τα ενήλικα θηλυκά είχαν πολύ περισσότερες πιθανότητες να αφοσιώνονται στην περιποίηση, όπως συνηθίζουν να κάνουν και με τα δικά τους μικρά. Τα ενήλικα αρσενικά ωστόσο ήταν πολύ λιγότερο πιθανό να έχουν φιλική αλληλεπίδραση με άλλα είδη.
Οι ερευνητές είδαν επίσης ότι τα πρωτεύοντα ανέπτυσσαν συχνότερα κοινωνικές σχέσεις με στενά συγγενικά είδη – αυτό δεν απέκλειε πάντως απρόσμενες φιλίες ακόμη και με πτηνά ή και ερπετά. Ηταν μάλιστα χαρακτηριστικό ότι το πρώτο βήμα για την κοινωνική αλληλεπίδραση, εκείνο το «θέλεις να γίνουμε φίλοι;», το έκαναν κατά κύριο λόγο τα πρωτεύοντα.
Τι μας δείχνουν όμως όλα αυτά τα ευρήματα, τόσο για την κοινωνική συμπεριφορά των άλλων πρωτευόντων όσο και για εμάς τους ανθρώπους, που, ας μην ξεχνάμε, είμαστε μεν το πιο ψηλό κλαδί, αλλά του ίδιου ακριβώς δέντρου μαζί τους; ρωτήσαμε τον δρα Γκρούτερ. Οπως σχολίασε, «επί μακρόν υπήρχε η αντίληψη ότι οι άνθρωποι είναι μοναδικοί σε ό,τι αφορά τη δημιουργία σχέσεων με άλλα είδη. Η μελέτη μας δείχνει ότι πολλά πρωτεύοντα δείχνουν επίσης μεγάλη περιέργεια αλλά και υπομονή και φροντίδα προς ζώα που δεν ανήκουν στο είδος τους. Αυτές οι συμπεριφορές δεν μπορούμε να πούμε ότι αποδεικνύουν πως τα πρωτεύοντα έχουν κατοικίδια, με την αυστηρή έννοια του όρου που εμείς γνωρίζουμε, αλλά πιθανότατα αποτελούν τα εξελικτικά θεμέλια από τα οποία αναδύθηκε τελικά η στενή σχέση συντροφικότητας ανθρώπων και ζώων».
Ο καθηγητής διευκρίνισε πως όταν ζώα από διαφορετικά είδη... κάνουν παρέα, αυτό συνήθως συμβαίνει για πρακτικούς λόγους: η ισχύς εν τη ενώσει χαρίζει μεγαλύτερη ασφάλεια (μεγαλύτερος αριθμός ατόμων, άρα και περισσότερες πιθανότητες να αντιμετωπιστεί ο εκάστοτε εν δυνάμει εχθρός), ενώ παράλληλα διευκολύνει και την αναζήτηση τροφής. «Ωστόσο τα πρωτεύοντα που καταγράψαμε στη μελέτη μας πήγαν όχι μόνο ένα αλλά πολλά βήματα πιο πέρα, παίζοντας, καλλωπίζοντας, κουβαλώντας, φροντίζοντας άλλα ζώα χωρίς να υπάρχει κάποια φανερή επιβράβευση για αυτό. Κάτι τέτοιο μαρτυρεί ότι ανέπτυξαν σχέσεις από κοινωνική περιέργεια, έδειξαν απαράμιλλη ετοιμότητα να κάνουν φίλους από άλλα είδη – κάτι που μας είναι πολύ οικείο, σωστά;».
Πρακτική εφαρμογή
Η καινούργια αυτή ανάλυση δεν φωτίζει όμως μόνο τις ρίζες των σχέσεων μεταξύ πρωτευόντων και άλλων ειδών ζώων και τελικώς τις σχέσεις των ανθρώπων με τα ζώα. Σύμφωνα με τον δρα Γκρούτερ, μπορεί να έχει και πρακτική εφαρμογή σε ό,τι αφορά τη μεταχείριση και την ευημερία των ζώων σε ζωολογικούς κήπους και καταφύγια. «Η κατανόηση σχετικά με το γιατί κάποια είδη δημιουργούν σχέσεις με θετικό πρόσημο με άλλα είδη μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της διαχείρισης ομάδων που περιλαμβάνουν πολλά είδη σε ζωολογικούς κήπους και καταφύγια. Παράλληλα αναμένεται να βελτιώσει τις γνώσεις μας σχετικά με το πώς η ολοένα και αυξανόμενη επαφή μεταξύ άγριων ζώων, οικόσιτων ζώων και ανθρώπων μπορεί να επηρεάσει τη μετάδοση νόσων, τη διατήρηση ειδών αλλά και την ευημερία των ζώων».
Κλείνοντας εξέφρασε την ελπίδα, τώρα που έγινε η... φιλική αρχή με τη συγκεκριμένη μελέτη, αυτή να αποτελέσει έναυσμα για τους πρωτευοντολόγους ώστε να καταγράφουν πιο συστηματικά στο πεδίο τις τόσο σημαντικές αλλά σε γενικό πλαίσιο αθέατες ως σήμερα αλληλεπιδράσεις μεταξύ πρωτευόντων και άλλων ειδών.
«Μέσα από την πιο ενδελεχή παρατήρηση αναμένεται να απαντηθούν βασικά ερωτήματα, όπως το γιατί κάποια είδη αναπτύσσουν φιλικές σχέσεις ενώ άλλα όχι. Παράλληλα η ερευνητική ομάδα μας σχεδιάζει να εξετάσει αν αυτού του τύπου οι αλληλεπιδράσεις γίνονται πιο συχνές καθώς τα άγρια ζώα χάνουν σταδιακά τα ενδιαιτήματά τους και έρχονται σε συχνότερη και στενότερη επαφή με τους ανθρώπους και τα οικόσιτα ζώα. Ελπίζουμε ότι τώρα που έγινε το ξεκίνημα, η συνέχεια θα είναι ακόμη πιο διαφωτιστική».
Διότι η καλύτερη γνώση θα μεταφραστεί και σε καλύτερη διαχείριση των ζώων. Και τότε οι πίθηκοι και η... μεγάλη ετερογενής παρέα τους θα παίζουν ακόμη πιο αμέριμνοι!
Αλληλεπιδράσεις χωρίς happy end
Μπορεί οι περισσότερες αλληλεπιδράσεις μεταξύ πρωτευόντων και άλλων συγγενικών και μη ειδών που κατέγραψαν οι ερευνητές να ήταν φιλικές, υπήρχαν όμως και οι εξαιρέσεις. Οπως περιέγραψε ο καθηγητής Γκρούτερ, «εντοπίσαμε και έναν μικρό αριθμό κακοποιητικών αλληλεπιδράσεων που περιελάμβαναν ακόμη και απαγωγή μικρών από άλλα είδη».
Συγκεκριμένα, οι ερευνητές κατέγραψαν περιστατικά στα οποία η φροντίδα μετατράπηκε σε επιθετική συμπεριφορά – μάλιστα σε 13 περιπτώσεις το ζώο... συντροφιάς πέθανε. Ηταν χαρακτηριστικό το παράδειγμα ενός αρσενικού μπαμπουίνου στη Σαουδική Αραβία, ο οποίος απήγαγε ένα κουταβάκι και το μετέφερε μαζί του για μεγάλο χρονικό διάστημα. «Οι δεσμοί μεταξύ διαφορετικών ειδών δεν έχουν πάντα ευτυχή κατάληξη – μπορεί σε κάποιες περιπτώσεις να είναι επιβλαβείς» σχολίασε ο καθηγητής.